System kaucyjny w Polsce, czyli zwrot butelek i puszek w praktyce

Od początku października 2025 roku w Polsce zaczął obowiązywać system kaucyjny, czyli chyba najbardziej kontrowersyjna zmiana w gospodarowaniu odpadami od czasów wprowadzenia segregacji. Wokół tego systemu narosło mnóstwo mitów, półprawd i jawnych przekłamań, co tylko napędza dezinformację. System kaucyjny w Polsce, choć niedoskonały i przypominający eksperyment na żywym organizmie, jest czymś, czego prędzej czy później wszyscy będziemy musieli się nauczyć. Lepiej więc od razu opanować jego zasady, które są relatywnie proste. Omawiam je w moim artykule, sprawdzając również, jak w praktyce wygląda zwrot butelek i puszek w popularnych sieciach sklepów. 

Czym właściwie jest system kaucyjny i po co go wprowadzono?

System kaucyjny to rozwiązanie wzorowane na innych krajach Europejskich (przede wszystkim Niemczech), które ma wspomóc recykling opakowań plastikowych, szklanych i metalowych/aluminiowych. Chodzi o to, aby zamiast po prostu wyrzucać np. butelkę po soku, piwie czy napoju gazowanym do śmieci, odnieść ją do punktu zwrotu – i tę funkcję mają pełnić sklepy. 

Choć system kaucyjny obowiązuje od 1 października 2025 roku, to w momencie pisania tego artykułu nadal tkwimy w stanie przejściowym. Producenci muszą mieć czas na przygotowanie i dystrybucję napojów w nowych opakowaniach, a sklepy na przystosowanie się do ich sprzedaży i odbioru. 

Kaucja – kluczowy element systemu

System kaucyjny, jak nietrudno się domyślić, bazuje na kaucji, czyli opłacie doliczanej do produktu sprzedawanego w opakowaniu wielokrotnego użytku. Ustawodawca zastosował tutaj niezawodny mechanizm kija i marchewki.

Marchewka, czyli zwrotna kaucja, ma nakłonić nas do oddawania opakowań, zamiast wyrzucania ich do śmieci czy na trawnik. Kijem jest natomiast wyższy koszt zakupu produktu, jeśli nie zwrócimy butelki (wówczas kaucja po prostu przepada na rzecz operatora systemu kaucyjnego – obecnie jest ich siedmiu). 

Ile wynosi kaucja za butelkę lub puszkę? 

Wysokość kaucji jest ustalona odgórnie i stała dla poszczególnych kategorii opakowań:

• 50 groszy za butelki PET i puszki;
• 1 zł za butelki szklane wielokrotnego użytku. 

Jakie opakowania obejmuje system kaucyjny?

Na ten moment system uwzględnia wyłącznie trzy kategorie opakowań. Zwrotna kaucja jest doliczana do:

• Butelek plastikowych typu PET o pojemności do 3 litrów, obejmujących zakrętki i wieczka z tworzywa sztucznego; 
• Puszek aluminiowych i metalowych o pojemności do 1 litra;
• Butelek szklanych o pojemności do 1,5 litra. 

Na razie nie trzeba się więc przejmować przechowywaniem i zwracaniem np. opakowań kartonowych, na przykład po mleku, choć pewnie i na nie przyjdzie kiedyś czas. 

Niektórzy mogli już też zauważyć pierwsze próby „kombinowania”, czyli działań producentów zmierzających do ominięcia systemu kaucyjnego. Głośno było chociażby o popularnej marce wody mineralnej, która wypuściła na rynek wodę w butelkach PET o pojemności 3,001 litra. 

Jak system kaucyjny działa w praktyce i co oznacza dla Kowalskiego?

Założenie systemu kaucyjnego jest bardzo proste. Idziemy do sklepu i robimy normalne zakupy, zupełnie jak do tej pory. Różnica polega na tym, że wrzucając do koszyka napoje w wyżej omówionych i oznakowanych opakowaniach, przy kasie zapłacimy nie tylko za sam produkt, ale też za kaucję – ta zostanie doliczona do rachunku i wyraźnie na nim wyodrębniona. 

Ważne! Produkty w opakowaniach objętych kaucją muszą być odpowiednio oznaczone wraz z podaną kwotą kaucji. W sprzedaży nadal są i jeszcze przez jakiś czas będą dostępne te nieobjęte systemem kaucyjnym, czyli wprowadzone do obrotu przed 1 października 2025 roku. 

Po wypiciu produktu nie należy odruchowo wyrzucać butelki do kosza, ale zostawić ją np. w siatce, w spiżarni etc. Puste opakowanie zwracamy w punkcie odbioru, którym najczęściej będzie po prostu sklep spożywczy objęty systemem kaucyjnym z mocy ustawy lub przystępujący do niego dobrowolnie. 

Po zwróceniu opakowania otrzymujemy kaucję – przy czym nie musi być ona wypłacana w formie gotówkowej, do czego za chwilę wrócę. 

Jeśli nie zwrócimy opakowania z kaucją, to bezpowrotnie ją tracimy, czyli de facto zakupiony produkt jest dla nas droższy o wartość kaucji. 

Czy kaucji jest wypłacana w gotówce? 

To zależy od polityki danego sklepu przyjmującego opakowania zwrotne. Sklep może zwrócić klientowi gotówkę, jednak na ten moment częstszym rozwiązaniem jest przyznawanie kuponów rabatowych na kolejne zakupy. 

Gdzie można oddać butelki zwrotne z systemu kaucyjnego?

Obowiązkiem przyjmowania opakowań zwrotnych objęte są sklepy o powierzchni powyżej 200 metrów kwadratowych. Dotyczy to także sklepów mniejszych, o powierzchni od 25 do 200 metrów kwadratowych, jeśli są one głównym miejscem sprzedaży napojów w opakowaniach objętych systemem (czyli: oferują takie napoje do sprzedaży). 

Małe sklepy o powierzchni poniżej 25 metrów kwadratowych są zwolnione z obowiązku przyjmowania opakowań kaucyjnych, choć mogą dobrowolnie przystąpić do systemu. Co ważne, jeśli takie sklepy sprzedają produkty w opakowaniach objętych systemem, to mają obowiązek pobierania kaucji, nawet jeśli nie przyjmują zwrotów. 

Czy można zwrócić butelki z kaucją w dowolnym sklepie?

Tak, każdy sklep, który jest punktem zwrotu opakowań kaucyjnych z mocy ustawy lub z własnej woli, ma obowiązek przyjąć butelki i puszki objęte kaucją niezależnie od tego, czy zostały zakupione w tym czy w innym miejscu. Czyli: sklepy nie mogą uzależniać przyjęcia opakowania od tego, czy dany produkt został zakupiony u nich. 

Jak rozpoznać butelkę i puszkę z kaucją?

Poza wspomnianym już oznaczeniem i kwotą kaucji, na opakowaniu musi się znaleźć kod kreskowy sczytywany podczas oddawania butelki lub puszki. Jeśli kodu nie ma, to opakowanie nie jest objęte system kaucyjnym i sklep nie ma prawa naliczać kaucji. 

Czy można zgniatać butelki i puszki z kaucją?

Nie, jest to podstawowa zasada, do jakiej muszą się stosować konsumenci. Aby odzyskać kaucję, należy dostarczyć opakowanie do punktu zwrotu w stanie nienaruszonym. Oznacza to, że nie można go zgniatać czy zrywać etykiety, na której umieszczono kod kreskowy.

Czy można oderwać zakrętkę od butelki objętej systemem kaucyjnym?

Teoretycznie tak – obecność lub brak nakrętki nie warunkuje tego, czy otrzymamy zwrot kaucji. Nakrętka powinna być tylko odkręcona, aby automat, do którego trafi butelka, mógł ją zgnieść. 

Gdzie wrzucać butelki i puszki, aby odzyskać kaucję? 

Większość sklepów stawia na automatyzację tego procesu i sukcesywnie wyposaża swoje placówki w butelkomaty, czyli automaty do przyjmowania opakowań objętych systemem kaucyjnym. W mniejszych sklepach zwroty mogą przyjmować ekspedienci/kasjerzy. 

Zwroty butelek i puszek w Lidlu

Lidl to jedna z sieci, które najlepiej przygotowały się do startu systemu kaucyjnego w Polsce. W wybranych sklepach Lidla znajdują się butelkomaty, które zwracają kaucję w formie bonu do wykorzystania na kolejne zakupy. Co ważne, automaty przyjmują również opakowania nieobjęte systemem kaucyjnym – tutaj do odzyskania jest 10 groszy. 

Zwroty butelek i puszek w Biedronce 

W wybranych sklepach Biedronka działają recyklomaty, czyli także automaty przyjmujące zwroty opakowań objętych systemem kaucyjnym. Sieć deklaruje, że recyklomaty pojawią się we wszystkich jej sklepach dopiero wtedy, gdy Biedronka zacznie sprzedawać napoje w nowych opakowaniach z kodem kreskowym (co powinno nastąpić do końca 2025 roku). 

Zwroty butelek i puszek w Dino 

Ta sieć podeszła do sprawy bardzo solidnie i otwarcie deklaruje, że opakowania objęte systemem kaucyjnym można oddawać we wszystkich jej sklepach – w wybranych w recyklomatach, a w pozostałych po prostu pracownikowi. Kwota kaucji może być wypłacona w gotówce przy kasie lub odliczona od rachunku za zakupy. Proste, przejrzyste, brawo! 

Zwroty butelek i puszek w sklepach Lewiatan

Sieć postawiła na identyczne rozwiązanie, jak Dino. W wybranych sklepach stoją już recyklomaty, a w pozostałych uruchomiono punkty zwrotu opakowań nazwane Eko Zwrotnikami. Automaty zwracają kaucję w formie bonu na kolejne zakupy (do wykorzystania w tym sklepie), a punkty manualne mogą wypłacić ją w gotówce lub w formie bonu. 

Zwroty butelek i puszek w sklepach Żabka 

Żabka to świetny przykład wykorzystania nowego prawa dla odniesienia korzyści wizerunkowych. Sieć, choć w większości tworzą ją sklepy nieobjęte obowiązkiem kaucyjnym, dobrowolnie przystąpiła do systemu. W momencie pisania tego artykułu około 10 tys. sklepów Żabka przyjmuje opakowania zwrotne, a klienci poza odzyskaniem kaucji dostają także tzw. żappsy, czyli punkty w programie lojalnościowym sieci. Docelowo wszystkie sklepy mają stać się punktami zwrotu opakowań kaucyjnych (za wyjątkiem sklepów Żabka Nano). 

Zwroty butelek i puszek w sklepach Groszek 

Groszek to sieć małych sklepów, głównie osiedlowych, które w większości nie podlegają systemowi kaucyjnemu. Decyzję o przyjmowaniu opakowań podejmują więc indywidualni franczyzobiorcy. Najlepiej po prostu zapytać w swoim Groszku, czy można w nim zwrócić butelki i puszki odzyskując kaucję (i w jakiej formie).

Korzystaliście już z nowego systemu kaucyjnego? Dostaliście gotówkę, bon czy zniżkę na zakupy? Jak w ogóle oceniacie ten system? To dobry pomysł na zwiększenie poziomu recyklingu, czy kolejna forma przerzucenia obowiązków samorządu na mieszkańców? Jestem wyjątkowo ciekaw Waszych komentarzy.

Najczęstsze pytania i odpowiedzi 

Jakie opakowania są objęte systemem kaucyjnym?

System kaucyjny, obowiązujący od 1 października 2025 roku, obejmuje butelki PET o pojemności do 3 litrów, puszki aluminiowe/metalowe o pojemności do 1 litra oraz butelki szklane wielorazowego użytku o pojemności do 1,5 litra. 

Ile wynosi kaucja za butelkę lub puszkę?

Kaucja za butelki PET i puszki wynosi 50 groszy, a za butelki szklane wielorazowego użytku 1 zł. 

Jak odzyskać kaucję za butelkę lub puszkę?

Wystarczy odnieść opakowania w nienaruszonym stanie (mogą być otwarte, ale nie zgniecione i muszą mieć oryginalną etykietę z kodem kreskowym) do punktu odbioru – najczęściej jest to sklep lub automat (recyklomat, butelkomat).

Czy wszystkie sklepy przyjmują zwroty butelek i puszek?

Do systemu kaucyjnego muszą przystąpić wszystkie sklepy spożywcze o powierzchni powyżej 200 metrów kwadratowych oraz te o powierzchni od 25 do 200 metrów kwadratowych, które sprzedają produkty w opakowaniach zwrotnych. Mniejsze sklepy przystępują do systemu dobrowolnie. 

Czy sklep może odmówić przyjęcia butelki lub puszki, jeśli nie została kupiona w tym punkcie?

Nie, sklepy przystępujące do systemu kaucyjnego mają obowiązek przyjmowania wszystkich opakowań z kaucją niezależnie od tego, gdzie zostały kupione. 

Czy kaucja za butelki i puszki jest zwracana w gotówce? 

To zależy od sklepu. Niektóre, jak Dino czy Lewiatan, oferują możliwość otrzymania kaucji w gotówce lub w formie bonu/rabatu za zakupy. Inne, jak Lidl i Biedronka, stawiają na bony. Z kolei w Żabce poza samą kaucją otrzymamy także tzw. żappsy, czyli punkty w programie lojalnościowym sieci.