Faktoring a zajęcie wierzytelności i komornik – kto dostanie zapłatę?

Co dzieje się, gdy przedsiębiorca sprzedał fakturę firmie faktoringowej, a komornik próbuje zająć wynikającą z niej należność? Czy kontrahent powinien zapłacić faktorowi, czy przekazać pieniądze komornikowi? Błędna decyzja może skończyć się koniecznością zapłacenia tej samej faktury drugi raz.

Przygotowałem poradnik, w którym wyjaśniam, jak wygląda kolizja między faktoringiem a zajęciem wierzytelności. Pokazuję, dlaczego tak duże znaczenie mają daty cesji i doręczenia zajęcia, jaką rolę odgrywa zawiadomienie kontrahenta oraz co zrobić po otrzymaniu pisma od komornika. Zapraszam do lektury.

Faktoring a zajęcie wierzytelności – na czym polega problem?

Zacznijmy od tego, że faktoring jest usługą, dzięki której przedsiębiorca może otrzymać pieniądze za wystawioną fakturę przed terminem jej płatności. Firma faktoringowa, czyli faktor, wypłaca przedsiębiorcy uzgodnioną część należności, a następnie rozlicza się po otrzymaniu zapłaty od kontrahenta. Zwykle faktor wypłaca większość wartości faktury od razu, a resztę – pomniejszoną o prowizję – po zapłacie kontrahenta. W Polsce faktoring oferują zarówno banki (np. BNP Paribas Faktoring czy PKO Faktoring), jak i firmy pozabankowe wyspecjalizowane wyłącznie w tej usłudze.

Komornik natomiast działa na podstawie tytułu wykonawczego, czyli orzeczenia zaopatrzonego w klauzulę wykonalności – nie decyduje sam, komu i ile przedsiębiorca jest winien, tylko wykonuje to, co zasądził sąd.

Podstawą prawną takiego rozwiązania jest najczęściej przelew wierzytelności, nazywany również cesją. Przedsiębiorca przenosi na faktora prawo do otrzymania pieniędzy od kontrahenta – to przeniesienie praw dotyczy konkretnej, zgłoszonej do finansowania faktury. Szczegółowe zasady zależą oczywiście od konkretnej umowy faktoringu, w tej formie faktoringu, którą wybierze przedsiębiorca.

Problem pojawia się wtedy, gdy komornik prowadzący egzekucję przeciwko przedsiębiorcy próbuje zająć tę samą wierzytelność. W jednej sprawie spotykają się wtedy interesy czterech stron transakcji i postępowania egzekucyjnego:

• Przedsiębiorcy, który korzysta z faktoringu i jest jednocześnie dłużnikiem w postępowaniu egzekucyjnym
• Faktora, który sfinansował fakturę i twierdzi, że nabył wierzytelność
• Komornika, który działa na rzecz wierzyciela prowadzącego egzekucję
• Kontrahenta, który ma zapłacić fakturę i musi ustalić, komu przekazać pieniądze

Właśnie kontrahent znajduje się często w najtrudniejszej sytuacji. Jeżeli zapłaci niewłaściwej osobie, może się okazać, że nie został zwolniony z długu i musi zapłacić ponownie.

To jest ważne: O pierwszeństwie faktora albo komornika nie decyduje sama data wystawienia faktury. Trzeba sprawdzić między innymi moment powstania wierzytelności, datę cesji, treść umowy faktoringu, datę doręczenia zajęcia oraz charakter należności.

Jak działa cesja wierzytelności w faktoringu?

Zgodnie z art. 509 § 1 Kodeksu cywilnego wierzyciel może przenieść wierzytelność na osobę trzecią bez zgody dłużnika. Wyjątek występuje wtedy, gdy sprzeciwia się temu ustawa, właściwość zobowiązania albo skuteczne zastrzeżenie umowne.

Dotychczasowy wierzyciel jest nazywany cedentem, a nabywca wierzytelności cesjonariuszem. W przypadku faktoringu cedentem jest zwykle przedsiębiorca wystawiający fakturę, natomiast cesjonariuszem firma faktoringowa.

Wraz z wierzytelnością na faktora przechodzą związane z nią prawa, w tym prawo do zaległych odsetek i ustanowionych zabezpieczeń (art. 509 § 2 Kodeksu cywilnego). Ostateczny zakres przelewu trzeba jednak sprawdzić w umowie faktoringowej. Wierzytelności faktoringowe nie różnią się przy tym prawnie od innych wierzytelności handlowych – ich szczególny status wynika wyłącznie z zawartej umowy i dokonanej cesji.

Wierzytelności istniejące i przyszłe

Umowa faktoringowa może obejmować zarówno wierzytelności już istniejące, jak i wierzytelności przyszłe. Różnica między nimi ma duże znaczenie w przypadku zajęcia komorniczego.

Wierzytelność istniejąca to przykładowo należność za wykonaną usługę albo dostarczony towar. Samo wystawienie faktury nie zawsze przesądza o powstaniu wierzytelności, ponieważ faktura jest przede wszystkim dokumentem rozliczeniowym. Trzeba sprawdzić, czy wystąpiło zdarzenie wskazane w umowie, z którego wynika prawo do zapłaty.

W przypadku wierzytelności przyszłej strony mogą wcześniej uzgodnić jej przelew, ale skutek rozporządzający następuje dopiero wtedy, gdy konkretna wierzytelność powstanie i będzie możliwa do oznaczenia. Sąd Najwyższy przyjął, że taki przelew jest dopuszczalny, a cesjonariusz nabywa wierzytelność automatycznie, z mocy wcześniej zawartej umowy, dopiero w chwili jej powstania (uchwała SN z 19 września 1997 r., sygn. III CZP 45/97). Umowa powinna więc pozwalać ustalić między innymi dłużnika, źródło wierzytelności oraz zakres należności objętych cesją.

W praktyce oznacza to, że ogólne stwierdzenie „podpisałem umowę faktoringu wcześniej” nie zawsze wystarczy. Samo zawarcie umowy faktoringowej nie tworzy automatycznie cesji konkretnej faktury – liczy się to, czy na podstawie podpisanej umowy faktoringowej doszło też do zgłoszenia i przyjęcia tej wierzytelności przez faktora. Trzeba jeszcze sprawdzić, czy dana faktura rzeczywiście została objęta cesją oraz kiedy nastąpiło skuteczne przeniesienie wynikającej z niej wierzytelności.

Cesja pojedyncza i cesja generalna

Faktoring może obejmować jedną konkretną fakturę albo większą grupę należności. Przy stałej współpracy stosowana jest czasem cesja generalna, dotycząca wszystkich wierzytelności wobec wskazanego kontrahenta lub wynikających z określonej umowy.

Cesja generalna może obejmować również przyszłe należności, ale nie daje automatycznej odpowiedzi na każde pytanie dotyczące egzekucji. Nadal trzeba ustalić, czy wierzytelność została dostatecznie oznaczona, kiedy powstała i czy wcześniej nie objęło jej skuteczne zajęcie.

Co ważne, nawet gdy należność od kontrahenta została skutecznie przeniesiona na faktora, komornik może próbować zająć inne prawa przysługujące przedsiębiorcy z umowy faktoringu. Może chodzić przykładowo o prawo do wypłaty pozostałej części ceny, rozliczenia rezerwy albo innych środków należnych przedsiębiorcy od faktora.

Czy kontrahenta trzeba zawiadomić o cesji?

Cesja wierzytelności co do zasady nie wymaga zgody kontrahenta. Nie oznacza to jednak, że można pominąć jego zawiadomienie.

Zgodnie z art. 512 Kodeksu cywilnego, dopóki zbywca nie zawiadomi dłużnika o przelewie, zapłata poprzedniemu wierzycielowi jest co do zasady skuteczna także wobec nabywcy. Wyjątek występuje wtedy, gdy dłużnik w chwili płatności wiedział o cesji z innego źródła.

Przepis chroni kontrahenta, który nie powinien ponosić konsekwencji ukrytej przed nim zmiany wierzyciela. Z punktu widzenia faktora równie ważne jest jednak udowodnienie, że zawiadomienie rzeczywiście dotarło do dłużnika.

Dlatego zawiadomienie o cesji powinno wskazywać przynajmniej:

• Dane dotychczasowego wierzyciela i faktora
• Wierzytelność albo grupę wierzytelności objętych przelewem
• Datę lub podstawę dokonania cesji
• Numer rachunku, na który należy dokonać zapłaty – od momentu cesji to już rachunek nowego wierzyciela (faktora), a nie rachunek wierzyciela-faktoranta sprzed przelewu
• Dane kontaktowe pozwalające potwierdzić prawdziwość zawiadomienia

Przepisy nie wprowadzają jednej obowiązkowej formy takiego zawiadomienia, ale z doświadczenia wiem, że w sprawach finansowych liczy się przede wszystkim możliwość późniejszego pokazania wszystkiego czarno na białym. Najbezpieczniejsze jest więc skorzystanie z formy pozwalającej wykazać treść informacji i datę jej doręczenia.

Ma to znaczenie zwłaszcza przy faktoringu cichym, w którym kontrahent w ogóle nie jest informowany o cesji. Wbrew pozorom nie jest to rozwiązanie, które lepiej chroni przed komornikiem – z badania opisanego w Almanachu Polskiego Związku Faktorów wynika, że wśród badanych faktorów usługa ta bywa udzielana bardzo rzadko, a jeśli już, to głównie dużym firmom, a nie małym i średnim przedsiębiorstwom. Gdy kontrahent nie wie o cesji, łatwiej o chaos przy zbiegu z zajęciem, bo w dobrej wierze może zapłacić niewłaściwej stronie. Bezpieczniejsza przy sporach o pierwszeństwo jest postać faktoringu jawnego – kontrahent od razu wie, komu ma płacić, co przyspiesza rozstrzygnięcie kolizji z zajęciem.

To jest ważne: Brak zawiadomienia kontrahenta nie musi oznaczać, że sama cesja jest nieważna. Może jednak zdecydować o tym, czy zapłata dokonana poprzedniemu wierzycielowi zwolni kontrahenta z długu wobec faktora.

Jak komornik zajmuje wierzytelność?

Egzekucja z wierzytelności polega w uproszczeniu na przekierowaniu płatności. Wierzytelność jest jednym z praw majątkowych, które może zająć komornik, o ile w chwili zajęcia rzeczywiście należy do dłużnika – obok niej komornik może w ten sam sposób zająć np. środki na rachunku bankowym czy inne prawa majątkowe. Kontrahent, który miał zapłacić przedsiębiorcy, otrzymuje wezwanie, aby nie przekazywał mu pieniędzy, lecz zapłacił komornikowi albo na wskazany zgodnie z przepisami rachunek depozytowy.

W tej relacji kontrahent jest określany jako dłużnik zajętej wierzytelności lub potocznie jako poddłużnik. Nie jest to osoba, przeciwko której pierwotnie wszczęto egzekucję. Jest jednak dłużnikiem przedsiębiorcy, ponieważ ma obowiązek zapłacić mu za fakturę.

Zgodnie z art. 896 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, w celu zajęcia komornik:

• Zawiadamia egzekwowanego dłużnika, że nie wolno mu odbierać świadczenia ani rozporządzać zajętą wierzytelnością
• Wzywa kontrahenta, aby nie płacił egzekwowanemu przedsiębiorcy, lecz złożył należność komornikowi lub na rachunek depozytowy
• Przy zbiegu egzekucji sądowej i administracyjnej wskazuje, na rzecz którego organu kontrahent ma płacić

Jednocześnie z zajęciem, na podstawie art. 896 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, komornik żąda od kontrahenta oświadczenia dotyczącego konkretnej wierzytelności: czy i w jakiej wysokości mu przysługuje, o przyczynach ewentualnej odmowy zapłaty oraz o tym, czy inne osoby (w tym faktor) zgłaszają do niej prawa lub czy toczy się w tej sprawie inne postępowanie.

Dłużnik zajętej wierzytelności ma co do zasady tydzień na złożenie tego oświadczenia. W odpowiedzi powinien podać prawdziwe i kompletne informacje, również o wcześniejszym faktoringu lub innej cesji.

Kiedy zajęcie staje się skuteczne?

Zgodnie z art. 900 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi zajętej wierzytelności. Liczy się więc moment doręczenia pisma kontrahentowi, a nie samo sporządzenie dokumentu przez komornika. Innymi słowy: wierzytelność z faktury staje się przedmiotem zajęcia komorniczego dopiero, gdy pismo dotrze do kontrahenta – to właśnie ten moment zajęcia wierzytelności, a nie data widniejąca na dokumencie, wyznacza skutki zajęcia wierzytelności przez komornika.

To jedna z najważniejszych dat w całej sprawie. Należy ją porównać z datą skutecznej cesji oraz z momentem powstania wierzytelności.

Co jest ważniejsze: faktoring czy zajęcie komornicze?

Najprostsza ogólna zasada brzmi: jeżeli wierzytelność została skutecznie przeniesiona na faktora, zanim komornik dokonał jej zajęcia, nie stanowi już majątku egzekwowanego przedsiębiorcy. Komornik nie powinien wtedy prowadzić z niej egzekucji przeciwko poprzedniemu wierzycielowi (art. 885 w związku z art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego).

Jeżeli natomiast zajęcie było skuteczne wcześniej, późniejsze rozporządzenie wierzytelnością może być bezskuteczne wobec wierzyciela prowadzącego egzekucję.

Nie warto jednak sprowadzać każdego przypadku wyłącznie do porównania dwóch dat. Znaczenie mają również treść obu pism, rodzaj wierzytelności, warunki umowy faktoringowej i to, czy przelew nie był warunkowy.

Znaczenie ma też rodzaj faktoringu

Opisane wyżej zasady dotyczą przede wszystkim przypadku faktoringu należnościowego, w którym faktor finansuje Twoje faktury sprzedażowe i to on dochodzi zapłaty od Twoich kontrahentów – tu kolizja z zajęciem dotyczy bezpośrednio wierzytelności objętej cesją. Inaczej wygląda to w przypadku faktoringu odwrotnego (dłużnego), w którym faktor spłaca Twoich dostawców, a Ty spłacasz faktora później. Dzięki subrogacji faktor wstępuje w prawa zaspokojonego wierzyciela i staje się wierzycielem faktoranta w miejsce pierwotnego wierzyciela (dostawcy) – po spłacie wierzycieli faktoranta ich wcześniejsze wierzytelności przestają istnieć w dotychczasowej postaci. Komornik może wtedy zająć raczej Twoje roszczenia zwrotne wobec faktora oraz środki na Twoim rachunku, a nie samą (już nieistniejącą) wierzytelność dostawcy. W praktyce zbieg zajęcia z cesją dotyczy więc głównie przypadku faktoringu należnościowego, rzadziej przypadku faktoringu dłużnego.

Wariant 1: cesja była wcześniejsza

Jeśli istniejąca wierzytelność została skutecznie przeniesiona na faktora przed doręczeniem zajęcia kontrahentowi, to w chwili zajęcia nie należy już do egzekwowanego przedsiębiorcy. Faktor jest wtedy wierzycielem uprawnionym do otrzymania zapłaty.

Kontrahent powinien poinformować komornika o wcześniejszej cesji oraz przedstawić posiadane dokumenty. Nie powinien natomiast ignorować pisma ani pozostawiać go bez odpowiedzi. W praktyce to zwykle sam faktor albo pełnomocnik faktoranta wysyła komornikowi dokumenty i domaga się zwolnienia wierzytelności spod egzekucji – rozwiązanie sporu z udziałem komornika nierzadko wymaga jednak czasu i kompletnej dokumentacji.

Wariant 2: zajęcie było wcześniejsze

Jeżeli wezwanie komornika zostało doręczone kontrahentowi, zanim przedsiębiorca skutecznie przeniósł wierzytelność na faktora, późniejsza cesja nie powinna pozbawiać wierzyciela egzekwującego praw wynikających z zajęcia.

W takiej sytuacji faktor może nie otrzymać zapłaty od kontrahenta, nawet jeśli wcześniej wypłacił przedsiębiorcy zaliczkę – może nie odzyska wypłaconej zaliczki od kontrahenta i będzie musiał dochodzić jej zwrotu bezpośrednio od przedsiębiorcy. Z tego powodu firmy faktoringowe sprawdzają dokumenty i wymagają od klientów informowania o postępowaniach egzekucyjnych.

To jest ważne: Zgłoszenie do faktoringu wierzytelności, o której przedsiębiorca wie, że została wcześniej zajęta, może prowadzić nie tylko do problemów z rozliczeniem. Może również naruszać obowiązki wynikające z umowy faktoringowej.

Wierzytelność jednorazowa, przyszła i periodyczna – różnice

Przy ustalaniu pierwszeństwa trzeba sprawdzić, z jakim rodzajem wierzytelności mamy do czynienia. Nie każda faktura i nie każde przyszłe świadczenie jest traktowane w identyczny sposób.

Wierzytelność jednorazowa

Typowym przykładem jest zapłata za pojedynczą dostawę towarów albo jednorazowo wykonaną usługę. Jeżeli taka wierzytelność została skutecznie przeniesiona przed zajęciem, późniejszy termin jej płatności nie musi przekreślać pierwszeństwa cesji.

Sąd Najwyższy w wyroku z 15 lutego 2008 r., sygn. I CSK 357/07, wskazał, że art. 885 w związku z art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego nie ma zastosowania do wierzytelności polegającej na obowiązku spełnienia świadczenia jednorazowego, jeżeli do rozporządzenia nią (np. cesji) doszło przed zajęciem, a wymagalność wierzytelności nastąpiła dopiero po zajęciu.

Wierzytelność periodyczna

Inaczej może wyglądać sytuacja przy świadczeniach płatnych okresowo, takich jak czynsz najmu. Zgodnie z art. 900 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego zajęcie sum płatnych periodycznie obejmuje również przyszłe wypłaty.

W wyroku z 24 października 2007 r., sygn. IV CSK 210/07, Sąd Najwyższy uznał, że nabycie w drodze cesji wierzytelności o świadczenia okresowe, która następnie została zajęta, było nieskuteczne co do należności istniejących, ale niewymagalnych w chwili zajęcia, oraz co do należności powstałych później.

Wierzytelność przyszła

Wierzytelność przyszła jeszcze nie istnieje, ale może powstać w ramach oznaczonego stosunku prawnego. Cesja takich należności jest dopuszczalna, jednak jej skutek rozporządzający pojawia się dopiero z chwilą powstania konkretnej wierzytelności.

Kolizja z zajęciem wymaga wtedy sprawdzenia:

• Czy przyszła wierzytelność została dostatecznie oznaczona w umowie cesji
• Kiedy i na jakiej podstawie wierzytelność powstała
• Czy zajęcie obejmowało przyszłe świadczenia z danego stosunku prawnego
• Czy chodzi o należność jednorazową, czy o świadczenia periodyczne
• Jakie skutki przewiduje art. 885 w związku z art. 902 Kodeksu postępowania cywilnego

Właśnie przy wierzytelnościach przyszłych najłatwiej o zbyt daleko idące uproszczenia. Każdy przypadek trzeba przeanalizować na podstawie konkretnej umowy i dokumentów.

Ryzyko podwójnej zapłaty kontrahenta

Najpoważniejsze ryzyko wskutek zajęcia wierzytelności ponosi często kontrahent, który otrzymał zarówno zawiadomienie o cesji, jak i pismo od komornika. Jeżeli wybierze niewłaściwego odbiorcę płatności, może nie zostać zwolniony z długu.

Kluczowe znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 26 lutego 2014 r., sygn. III CZP 110/13. Sąd Najwyższy uznał, że dłużnik zajętej wierzytelności, który w związku z zajęciem przekazał świadczenie organowi egzekucyjnemu, wiedząc, że przed zajęciem dotychczasowy wierzyciel przelał wierzytelność na osobę trzecią, nie korzysta z ochrony przewidzianej w art. 512 Kodeksu cywilnego.

W praktyce oznacza to, że zapłata komornikowi może nie zwolnić kontrahenta z obowiązku zapłaty faktorowi. Faktor nadal może domagać się całej należności, a kontrahent będzie musiał osobno próbować odzyskać pieniądze przekazane w toku egzekucji.

Przykład ryzyka podwójnej zapłaty

Poniższy przykład dokonywania cesji wierzytelności i jej kolizji z zajęciem jest uproszczony, ale pokazuje mechanizm ryzyka. Firma A wykonała usługę dla firmy B i wystawiła fakturę na 20 000 zł. Następnie skutecznie przeniosła wierzytelność na faktora, który – tak jak zwykle, gdy faktor dokonuje zapłaty od razu po przyjęciu faktury do finansowania – wypłacił firmie A zaliczkę w wysokości 18 000 zł, a firma B otrzymała zawiadomienie o cesji.

Kilka dni później firma B otrzymała od komornika zajęcie tej samej wierzytelności. Z dokumentów wynikało, że cesja nastąpiła przed doręczeniem zajęcia.

Jeżeli firma B, mimo wiedzy o wcześniejszej cesji, przekaże komornikowi 20 000 zł, faktor może nadal zażądać od niej zapłaty kolejnych 20 000 zł. Łącznie z rachunku firmy B może więc wypłynąć 40 000 zł, choć pierwotna faktura opiewała na połowę tej kwoty. To uproszczony przykład liczbowy, nie dane rynkowe – pokazuje jednak skalę ryzyka przy złej decyzji.

Firma B może później dochodzić zwrotu niewłaściwie przekazanych pieniędzy, ale oznacza to dodatkowy spór, koszty i zamrożenie środków. Żadna rewelacja, zwłaszcza gdy przedsiębiorstwo samo pilnuje płynności finansowej.

To jest ważne: Kontrahent nie powinien automatycznie płacić ani faktorowi, ani komornikowi, jeśli dokumenty są sprzeczne. Powinien terminowo odpowiedzieć komornikowi, ujawnić cesję i szybko wyjaśnić stan prawny wierzytelności.

Przy realnym sporze o to, kto jest wierzycielem, kontrahent nie musi wybierać między faktorem a komornikiem na ślepo. Może złożyć kwotę do depozytu sądowego (art. 467 pkt 3 Kodeksu cywilnego) – to legalny sposób na czasowe wstrzymanie się z zapłatą, dopóki sąd nie rozstrzygnie, komu należą się pieniądze. Spór sądowy bywa przy tym czasochłonnym rozwiązaniem, więc depozyt chroni kontrahenta przed odsetkami za zwłokę na czas jego trwania. Stronie, której prawa naruszono zajęciem (np. faktorowi, jeśli cesja była wcześniejsza), przysługuje z kolei powództwo o zwolnienie zajętego przedmiotu od egzekucji – w terminie miesiąca od dnia dowiedzenia się o naruszeniu prawa (art. 841 Kodeksu postępowania cywilnego). Skuteczność cesji trzeba w takim postępowaniu wykazać dokumentami, a nie samymi twierdzeniami stron.

Co zrobić po otrzymaniu zajęcia wierzytelności? Instrukcja krok po kroku

Pismo od komornika wymaga szybkiej reakcji, ale pośpiech nie powinien oznaczać automatycznej zapłaty. Najpierw trzeba zebrać dokumenty i porównać najważniejsze daty.

1. Krok 1: Sprawdź, czego dotyczy zajęcie. Ustal numer faktury, umowę, kwotę, termin płatności oraz dane egzekwowanego przedsiębiorcy.
2. Krok 2: Ustal, czy wierzytelność istnieje. Sprawdź wykonanie usługi lub dostawy, korekty, reklamacje, potrącenia i wcześniejsze częściowe płatności.
3. Krok 3: Sprawdź datę doręczenia zajęcia. To właśnie z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi zajętej wierzytelności dochodzi co do zasady do zajęcia.
4. Krok 4: Zweryfikuj cesję. Sprawdź umowę faktoringu, zawiadomienie o przelewie, zakres cesji i datę objęcia nią konkretnej wierzytelności.
5. Krok 5: Porównaj chronologię. Ustal moment powstania wierzytelności, datę cesji, termin wymagalności i datę zajęcia.
6. Krok 6: Odpowiedz komornikowi. Wskaż, czy wierzytelność istnieje, w jakiej wysokości oraz czy faktor lub inna osoba zgłasza do niej prawa.
7. Krok 7: Poinformuj faktora i przedsiębiorcę. Każdy zainteresowany podmiot powinien otrzymać informację o kolizji.
8. Krok 8: Nie dokonuj nieodwracalnej płatności przy niejasnym stanie prawnym. Jeżeli spór jest realny, warto szybko skonsultować dokumenty z prawnikiem zajmującym się egzekucją i cesją wierzytelności.

Nie należy samodzielnie zakładać, że wcześniejsza data na umowie automatycznie rozstrzyga sprawę. Umowa może obejmować inne wierzytelności, zawierać warunek albo przewidywać, że przelew następuje dopiero po zaakceptowaniu faktury przez faktora.

Zajęcie to nie jedyne ryzyko kolizji z cesją

Sądowy komornik działający na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego to najczęstszy scenariusz zajęcia komorniczego, ale nie jedyny. Warto znać jeszcze dwa pokrewne ryzyka.

Egzekucja administracyjna (urząd skarbowy, ZUS)

Gdy przedsiębiorca zalega z podatkami albo składkami, wierzytelność może zająć również organ egzekucji administracyjnej, na podstawie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Mechanizm jest bardzo zbliżony do tego znanego z k.p.c.: zgodnie z art. 89 tej ustawy organ przesyła kontrahentowi zawiadomienie o zajęciu i wzywa go, aby należności nie płacił przedsiębiorcy, lecz przekazał ją organowi egzekucyjnemu, a zajęcie jest dokonane z chwilą doręczenia tego zawiadomienia. Kontrahent ma przy tym 7 dni na złożenie oświadczenia, czy uznaje zajętą wierzytelność. Reguła pierwszeństwa według dat cesji i doręczenia działa tu tak samo jak przy komorniku sądowym.

Upadłość kontrahenta lub Twojej firmy

Osobne ryzyko dotyczy upadłości. Zgodnie z art. 128a Prawa upadłościowego przelew wierzytelności przyszłej jest bezskuteczny w stosunku do masy upadłości, jeżeli wierzytelność ta powstanie dopiero po ogłoszeniu upadłości – chyba że umowę przelewu zawarto w formie pisemnej z datą pewną nie później niż sześć miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości. Ma to znaczenie zarówno wtedy, gdy w upadłość popada Twój kontrahent (i to jego syndyk decyduje o majątku), jak i wtedy, gdy problemy dotyczą Twojej firmy jako faktoranta.

Co powinien zrobić przedsiębiorca korzystający z faktoringu?

Przedsiębiorca, który dowie się o zajęciu należności u kontrahenta, powinien w pierwszej kolejności ustalić, jakie wpływy zostały zablokowane i czy dana wierzytelność została wcześniej skutecznie przeniesiona.

Warto przygotować jeden pakiet dokumentów obejmujący:

• Sygnaturę postępowania egzekucyjnego
• Dane komornika i wierzyciela egzekwującego
• Umowę z kontrahentem
• Fakturę, korekty i potwierdzenie wykonania świadczenia
• Umowę faktoringu i dokument zgłoszenia faktury
• Potwierdzenie przyjęcia wierzytelności przez faktora
• Zawiadomienie kontrahenta o cesji wraz z dowodem doręczenia
• Informacje o częściowych płatnościach, reklamacjach i potrąceniach

Jeżeli cesja była wcześniejsza, przedsiębiorca powinien przekazać dokumenty faktorowi i skoordynować z nim dalsze działania. To faktor jest właścicielem wierzytelności i ma bezpośredni interes w wykazaniu, że zajęcie nie mogło objąć jego prawa.

Jeżeli natomiast zajęcie było wcześniejsze, przedsiębiorca powinien niezwłocznie poinformować faktora. Ukrywanie zajęcia lub finansowanie faktury bez ujawnienia tej informacji może pogorszyć sytuację i prowadzić do obowiązku zwrotu wypłaconych środków. Jeśli sprawa trafi do sądu, a faktor będzie dochodził zapłaty od dłużnika, może to skończyć się windykacją należności i osobnym postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym już na rzecz faktora. Zanim jednak sprawa trafi na tę ścieżkę, na każdym etapie windykacji faktor może zaproponować dłużnikowi zawarcie ugody albo dobrowolną spłatę należności – dopiero gdy to się nie uda, występuje o nakaz zapłaty – po uzyskaniu nakazu zapłaty prowadzi egzekucję jako nowy wierzyciel, co zwykle wiąże się z wyegzekwowaniem zapłaty w drodze osobnego postępowania, a nie od razu.

Jak ograniczyć ryzyko już na etapie umowy faktoringu?

Dobrze przygotowana dokumentacja nie usunie wszystkich problemów, ale może znacząco ograniczyć ryzyko sporu. Przed podpisaniem umowy faktoringu zachęcam, aby sprawdzić kilka kluczowych kwestii.

• Czy cesja następuje przy podpisaniu umowy, zgłoszeniu faktury, jej zaakceptowaniu czy dopiero po wypłacie finansowania
• Czy umowa obejmuje pojedyncze należności, czy wszystkie wierzytelności wobec wskazanego kontrahenta
• Jak traktowane są wierzytelności przyszłe
• Kto i w jaki sposób zawiadamia kontrahenta o cesji
• Jak dokumentowane jest doręczenie zawiadomienia
• Co dzieje się, gdy wierzytelność zostanie wcześniej zajęta
• Czy faktor może zażądać zwrotu wypłaconej zaliczki
• Jak rozliczana jest rezerwa, prowizja oraz pozostała część ceny wierzytelności

Nie traktowałbym faktoringu jako sposobu na „schowanie” pieniędzy przed wierzycielami. To normalna usługa finansowa, a nie magiczna tarcza chroniąca cały majątek przedsiębiorcy – ryzyka związane z faktoringiem warto poznać osobno, zanim się na niego zdecydujesz. Komornik może zajmować inne prawa, a czynności dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli mogą być kwestionowane na podstawie odrębnych przepisów.

Zakaz cesji a możliwość skorzystania z faktoringu

W umowach handlowych można spotkać klauzule wyłączające albo ograniczające prawo do przeniesienia wierzytelności. Taki zakaz cesji potrafi skutecznie utrudnić skorzystanie z faktoringu, dlatego warto sprawdzić go jeszcze przed podpisaniem kontraktu.

Istotne ograniczenie skuteczności zakazów cesji wprowadził art. 9a ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych, obowiązujący w tym zakresie od 24 stycznia 2023 r. Jeżeli wierzycielem jest mikro, mały lub średni przedsiębiorca, a dłużnikiem duży przedsiębiorca, zastrzeżenie ograniczające cesję staje się bezskuteczne, jeżeli zapłata nie nastąpiła w umówionym terminie (a gdy terminu nie określono – od dnia wymagalności świadczenia).

Jeżeli duży kontrahent płaci terminowo, zakaz cesji nadal może działać. Przepisu nie stosuje się też do transakcji, w których dłużnikiem jest podmiot publiczny.

Mechanizm ten ułatwia MŚP sprzedaż przeterminowanych należności, ale nie rozstrzyga automatycznie kolizji z komornikiem. Nadal trzeba sprawdzić, czy cesja została dokonana przed zajęciem oraz czy objęła konkretną wierzytelność.

Najczęstsze błędy przy kolizji faktoringu z zajęciem

Najwięcej problemów nie wynika z samych przepisów, lecz z niepełnej dokumentacji i działania na skróty. Do najczęstszych błędów należą:

• Automatyczna zapłata komornikowi bez sprawdzenia wcześniejszej cesji
• Zapłata przedsiębiorcy mimo otrzymanego zajęcia
• Brak odpowiedzi na wezwanie komornika
• Założenie, że data wystawienia faktury jest datą powstania wierzytelności
• Mylenie daty podpisania umowy faktoringowej z datą cesji konkretnej należności
• Brak dowodu doręczenia zawiadomienia o cesji
• Nieuwzględnienie potrąceń, reklamacji i częściowych płatności
• Traktowanie wierzytelności jednorazowej i periodycznej w ten sam sposób
• Zgłoszenie faktorowi należności, która została wcześniej zajęta

W przypadku wysokiej faktury warto zlecić analizę dokumentów przed wykonaniem płatności. Koszt porady prawnej może być znacznie niższy niż ryzyko zapłacenia należności dwa razy.

Czy firma z zajęciem komorniczym dostanie faktoring?

Trwająca egzekucja nie przekreśla automatycznie szans na faktoring, ale wyraźnie go utrudnia. Firma faktoringowa weryfikuje wniosek faktoranta i przed decyzją sprawdza między innymi sytuację prawną wnioskodawcy, raporty z baz dłużników (w tym BIK i KRD) oraz historię płatności jego kontrahentów. To, że jeden faktor akceptuje wniosek faktoranta rzadko, a inny częściej, nie zmienia zasady: odmowa jednego faktora nie oznacza, że kolejna firma faktoringowa zdecyduje tak samo – z danych w bazie Faktomi wynika, że 13 z 36 firm faktoringowych deklaruje akceptację klientów z negatywnymi wpisami w BIK, a 23 z 36 nie wymaga cesji generalnej (globalnej), więc można zgłosić do finansowania tylko wybranych, najbardziej stabilnych kontrahentów (stan na wrzesień 2026 r.).

Szanse rosną, gdy zajęcia nie dotyczą wierzytelności zgłaszanych do finansowania, kontrahenci płacą terminowo, a firma mimo egzekucji zachowuje bieżącą płynność. Kondycja finansowa płatnika faktoringowego (czyli Twojego kontrahenta) ma tu istotne znaczenie – terminowo płacący odbiorca zwiększa szanse na finansowanie nawet wtedy, gdy to u Ciebie toczy się egzekucja prowadzona przez sądowy albo administracyjny organ egzekucyjny. Same próby wydłużenia terminu zapłaty ze strony kontrahenta nie przekreślają szans: jeśli mimo wydłużenia terminu zapłaty i tak reguluje zobowiązania według nowego harmonogramu, firma faktoringowa zwykle to uwzględnia – w zakresie terminowego regulowania zobowiązań liczy się przede wszystkim to, czy wydłużenie terminu płatności faktycznie kończy się zapłatą, a nie samo wydłużenie terminu zapłaty jako takie. Przy problemach po Twojej stronie faktor jest zobowiązany ocenić ryzyko indywidualnie i może zaproponować niższy limit, dodatkowe zabezpieczenia albo finansowanie tylko wybranych kontrahentów zamiast całego portfela należności.

Porównaj oferty faktoringu, zanim podpiszesz umowę

Faktomi to niezależna porównywarka faktoringu dla mikro-, małych i średnich firm – serwis, który założyłem i prowadzę. Zestawiamy oferty banków i firm pozabankowych (ponad 100 ofert ponad 30 firm faktoringowych, stan na wrzesień 2026 r.), czytamy tabele opłat i umowy, wyliczamy realny koszt finansowania i pokazujemy też, czego faktorzy nie ujawniają wprost. Korzystanie z porównywarki jest bezpłatne.

Przy temacie zajęcia komorniczego szczególnie ważna jest przejrzystość: sprawdź, jak dany faktor podchodzi do klientów z egzekucją i jak dokumentuje zawiadomienia o cesji, zanim podpiszesz cokolwiek. Więcej o tej kolizji, z uwzględnieniem praktyki poszczególnych faktorów, znajdziesz w poradniku o faktoringu a komorniku w Faktomi.

Zanim podpiszesz umowę faktoringową, porównaj co najmniej kilka ofert – różnice w cenie, wymaganym stażu, podejściu do klientów z zajęciami i przejrzystości warunków cesji bywają między faktorami duże.

Podsumowanie: kto otrzyma pieniądze – faktor czy komornik?

Jeżeli wierzytelność została skutecznie przeniesiona na faktora przed zajęciem, co do zasady nie należy już do egzekwowanego przedsiębiorcy. Jeżeli jednak zajęcie nastąpiło wcześniej, późniejsza cesja może być bezskuteczna wobec wierzyciela egzekwującego.

Najważniejsze jest porównanie czterech elementów: momentu powstania wierzytelności, daty skutecznej cesji, terminu jej wymagalności i daty doręczenia zajęcia kontrahentowi. Trzeba również sprawdzić, czy należność jest jednorazowa, przyszła czy periodyczna.

Nie ignoruj pisma komornika, ale też nie dokonuj płatności automatycznie, jeżeli wiesz o wcześniejszej cesji. Zbierz dokumenty, odpowiedz w terminie, poinformuj faktora i ustal rzeczywisty stan prawny. Dobra firma faktoringowa sama pomoże wyjaśnić kontrahentowi, jak ma dokonywać zapłaty w takiej sytuacji – w ten sposób można ograniczyć ryzyko podwójnej zapłaty oraz kosztownego sporu.

Mieliście do czynienia z zajęciem faktury przekazanej wcześniej do faktoringu? Jak zachował się faktor, komornik i kontrahent? Podzielcie się swoimi doświadczeniami w komentarzach.